Баялгийн зодоон, авлигын хараалаар баян, хоосны ангал гүнзгийрэв

Уул уурхайн салбарт “супер мөчлөг” тохиож, Монгол Улсын эдийн засаг тэлснийг сүүлийн жилүүдийн орлогын статистикаас харж болно. Харамсалтай нь, энэ өсөлт айл бүрийн хаалгаар орж, иргэн бүрийн амьжиргааг тэтгэсэнгүй. Монгол Улс баян, ядуу гэсэн хоёр туйлд хуваагдаж, дундаж давхрага нь хальс шиг нимгэрсэн.

Хүнс, хөдөө аж ахуй, хөнгөн үйлдвэрийн сайдын хэлснээр экспортын мах кг нь ₮14000 ($4) байхад дотоод зах зээлд 25000-35000 төгрөгт хүрчээ. Энгийн монгол өрх 100 мянган төгрөгөөр ердөө 3 кг мах авах гэж гар татаж байхад, даргын нохойны нэг удаагийн хоол хэдэн зуун мянган төгрөг болсон нь нийгмийн баян, хоосны ялгааг илтгэх хамгийн хэрцгий дүр зураг.

Иргэд өрхийн төсвөө зуу, зуун мянгаар тооцож, амьжиргаагаа залгуулах гэж зүдэрч байхад, дарга нарын “идэж уусан” мөнгө тэрбумыг алгасаад их наядаар яригддаг болоод удлаа.

Монголын эдийн засгийн өсөлт зөвхөн уул уурхайгаас хамаарч байгааг айл өрхөөр зүйрлэвэл, гэрийн бүх орлогыг ганцаар бүрдүүлдэг аав өвдвөл амьдрал нь бүхэлдээ зогсохтой адилхан. Уул уурхайн баялгийн үр шимийг бүх иргэн хүртэх эрхийг хуулиар баталгаажуулсан ч иргэд бус авлигачид л хүртжээ.

Баялгийн тэгш бус хуваарилалт, баян ядуугийн ангал ийн гүнзгийрэх гол шалтгаан нь стратегийн орд тойрсон авлига, албан тушаалын гэмт хэргүүд гэдгийг найман настай жаалаас 80 настай буурал ч мэддэг. Авлига бол ядуурлын гол хөдөлгүүр нь.

“Нүүрсний" гэх хэргээр бүртгэлгүй нүүрс гаргасан, мөргөцгөөс олборлолт хийсэн, тээвэрлэлтийг хамаарал бүхий компаниуддаа өгсний гор нь 1072 хувьцааны ашиг гэж бидний хүртсэн 60 мянган төгрөг.

Хөгжлийн банкаар мега төслүүдээ санхүүжүүлэх ёстой атал улстөрчид барьцаагүй зээл авч, зориулалтын бусаар зарцуулсан. Үр дүнд нь, хөгжлийн төслүүд зогсч, бизнес эрхлэгчдийн боломжийг булаасан.

“Ногоон автобус” гээд нийтийн тээвэрт хуучин төмөр шахаж, дарга нар “цавчих” зуур иргэд хүрэлцээгүй автобусаа хүлээсээр байв.

Үүнээс гадна, сонгууль угтаж, зээлээр угжсан “Шинэ хоршоо” төслөөр 100 мянга гаруй малчныг өртэй болгосон. Үр дүнд нь мах өнөөдөр ₮35 мянга болов.

Гэвч манай дарга нар энэ бүхнээсээ ичсэнгүй. “Туулын хурдны зам”, “Сэлбэ дэд төв” , “Метро” зэрэг томоохон төслүүдэд хотын удирдлагууд хуруу хумсаа дүр амжаад байна. Цагаан захтнуудын гэх эдгээр хэргээс үүдэлтэй зах зээл дэх “хар мөнгө” инфляцыг өдөөж, бага орлоготой өрхийг бүрэн туйлдуулж байгаа юм.

Тоо баримт худал хэлдэггүй гэдгийг Ерөнхий сайд нар уг нь сайн мэддэг.

ҮСХ-ны Өрхийн нийгэм, эдийн засгийн судалгаанаас харвал нийт хүн амын чинээлэг 20% нь нийт орлогын тал хувийг эзэмшиж байхад, хамгийн ядуу 20% нь ердөө 7-8%-ийг хуваадаг. НҮБ-ын Хөгжлийн хөтөлбөрийн танилцуулснаар 2025 оны байдлаар хүн амын 26% олон хэмжээст ядууралд өртжээ. Тэдэнд мөнгөнөөс гадна эрүүл мэнд, чанартай боловсрол, амьдрах орчин дутагдаж байна.

Дарга нар иргэдийн дундаж цалин ₮2.5 сая байна гэж танилцуулдаг ч хүн амын 20% нь зөвхөн халамж, тэтгэврээр амьдралаа залгуулж байгаа нь “дундаж” гэх тоон үзүүлэлт бодит амьдралаас хол байгааг илэрхийлнэ. Ядуу өрх нийт орлогынхоо 60 гаруй хувийг зөвхөн хүнсэндээ зарцуулж байхад чинээлэг хэсэг нь 20% ч хүрдэггүй гэдэг. 

Ийм байхад ядуу өрхийн хүүхэд хэрхэн чанартай боловсрол эзэмшиж, эрүүл өсч, шим тэжээлтэй хоол хүнс хэрэглэх вэ? Үнэндээ, авлигачдын “залгисан” их наяд, их наядын төлөөсийг бидний хүүхдүүд өөрсдийн боломжоор төлж байна.

Геополитик, дэлхийн зах зээл гэж бусдад буруугаа чихдэг дарга нар өөрсдийнх нь шунал  иргэдийн нуруунд хэрхэн ачаа болж байгааг хүлээн зөвшөөрөх цаг болсон.

Төрийн хулгай зогсоогүй цагт эдийн засаг хэчнээн тэлээд ч ядуурал буурахгүй, харин ч баян хоосны ялгаа улс орны аюулгүй байдалд заналхийлэх хэмжээнд хүрэх нь.