"Мөс хагарах" цаг үе буюу 2026 оны геополитикийн эргэлт

Олон арван жилийн турш "дайсагнагч" харилцаатай байж, ялангуяа сүүлийн жилүүдэд цөмийн хөтөлбөр болон бүс нутгийн зэвсэгт мөргөлдөөнөөс үүдэн дайны ирмэгт ирээд байсан АНУ болон Ираны Исламын Бүгд Найрамдах Улсын харилцаанд өнөөдөр, 2-р сарын 4-ний өдөр томоохон өөрчлөлтийн салхи сэвэлзлээ. Ираны тал АНУ-тай "хэлэлцээрийн ширээнд суухад бэлэн" гэдгээ албан ёсоор мэдэгдсэн нь дэлхийн геополитикт, тэр дундаа газрын тосны зах зээлд хүчтэй дохио өглөө.

Энэхүү мэдэгдэл нь зүгээр нэг дипломат үг хэллэг биш бөгөөд Ираны дотоод эдийн засгийн хямрал болон АНУ-ын Ерөнхийлөгч Дональд Трампын хоёр дахь бүрэн эрхийн хугацаанд баримталж буй гадаад бодлогын огтлолцол дээр гарч ирж буй "бодит алхам" гэж шинжээчид үзэж байна.

Иран улс хэлэлцээ хийх хүсэлтэй байгаагийн гол шалтгаан нь эдийн засаг юм.

Олон жилийн хориг арга хэмжээ, ялангуяа Трампын засаг захиргааны "Дээд зэргийн дарамт" (Maximum Pressure) бодлогын үр дүнд Ираны үндэсний мөнгөн тэмдэгт риалын ханш түүхэн доод хэмжээндээ хүрч, инфляц 50%-ийг даваад удаж байна.

Ард түмний амьжиргаа доройтохын хэрээр дэглэмийг эсэргүүцэх хөдөлгөөнүүд намжихгүй байна. Эрх баригчид нийгмийн тэсрэлтийг намжаахын тулд эдийн засгаа амьсгалуулах, өөрөөр хэлбэл хоригийг сулруулах зайлшгүй шаардлагатай тулгарчээ.

Ираны дээд удирдлага, тэр дундаа Аятолла Али Хаменеигийн нас өндөр болсонтой холбоотойгоор эрх мэдлийг шилжүүлэх үйл явц далд хэлбэрээр явагдаж байна. Энэ үед гадаад дайсантай (АНУ) дайтах бус, тогтвортой байдлыг хангах нь чухал болоод байна.

Ерөнхийлөгч Трамп өмнө нь 2015 оны цөмийн хэлэлцээрээс (JCPOA) гарч байсан ч, түүний гол зорилго нь дайн хийх биш, харин "илүү сайн гэрээ" байгуулах байв.

Трамп өөрийгөө энх тайвныг тогтоогч, түүхэн хэлэлцээ хийгч гэж харуулахыг хүсдэг. Орос-Украины дайныг зогсоох оролдлоготой зэрэгцэн Ойрхи Дорнодод Ирантай шинэ,

Иран улс сүүлийн жилүүдэд Хятадтай хэт ойртож, газрын тосоо Бээжинд хямд үнээр нийлүүлж байгаа. АНУ-ын хувьд Ираныг Хятадын нөлөөнөөс бага ч болов салгах, эсвэл Хятадын эрчим хүчний найдвартай эх үүсвэрийг хяналтдаа авах сонирхол бий.

Хэрэв уулзалт Оман эсвэл Турк улсад болбол дараах 3 үндсэн сэдэв яригдах болно. Энэ бол зүгээр нэг гар барилт биш, маш нарийн төвөгтэй наймаа юм.

АНУ-ын одоогийн шаардлага нь Иран ураны баяжуулалтаа нэн даруй зогсоож, одоо байгаа нөөцөө устгах, Олон улсын атомын энергийн агентлаг (IAEA)-ийн шинжээчдийг хязгаарлалтгүйгээр нэвтрүүлэх.

Иран нь цөмийн зэвсэг бүтээх зорилгогүй гэж мэдэгддэг ч, үүнийг баталгаажуулахын хариуд хоригийг бүрэн цуцлахыг шаардана.

Иран нь Ливан дахь Хезболла, Йемен дэх Хусит, Палестин дахь бүлэглэлүүдийг санхүүжүүлдэг. АНУ болон Израилын хувьд энэ дэмжлэгийг зогсоох нь цөмийн зэвсгээс дутахгүй чухал асуудал.

Абу Дабид болж буй Орос-Украины хэлэлцээтэй энэ нь холбогдож магадгүй. Учир нь Иран Орост дрон нийлүүлдэг. АНУ Иранаас Орост зэвсэг нийлүүлэхээ зогсоохыг шаардах нь гарцаагүй.

Иран өдөрт 2-3 сая баррель газрын тос экспортолж, дэлхийн зах зээлд албан ёсоор гаргах хүсэлтэй байна. Энэ нь дэлхийн нефтийн үнийг бууруулах боломжтой тул Трампын хувьд (бензиний үнийг буулгах амлалт) таатай нөхцөл мөн.

Хэдийгээр "бэлэн" гэсэн мэдэгдэл гарсан ч зам нь дардан биш.

Израилын Ерөнхий сайд болон баруун жигүүрийн засгийн газар АНУ-ыг Ирантай гэрээ хийхийг эрс эсэргүүцдэг. Тэд Ираныг зөвхөн цэргийн хүчээр, эсвэл эдийн засгийг нь бүрэн сүйрүүлж байж зогсооно гэж үздэг. Тель-Авив Вашингтонд лобби хийж, хэлэлцээг нураах оролдлого хийх магадлал өндөр.

Ираны хуучинсаг үзэлтнүүд (Hardliners)-ийн хувьд Ираны дотоодод ч Америктай хэлэлцээр хийхийг "урвалт" гэж үздэг хувьсгалт гвардын генерал, нөлөө бүхий бүлгүүд бий. Тэд хэлэлцээний үеэр АНУ-ын объектууд руу өдөөн хатгасан халдлага зохион байгуулж болзошгүй.

Трамп өмнө нь гэрээнээс гарч байсан түүхтэй тул Иран "Энэ гэрээ дараагийн сонгууль хүртэл л хүчинтэй байх вий" гэсэн айдастай байна. Тиймээс тэд хууль эрх зүйн маш өндөр баталгаа шаардаж магадгүй.

2026 оны 2-р сарын 4-ний энэ мэдээ бол дэлхийн геополитикийн "тэсрэх бөмбөг"-ийн цагны зүүг түр зогсоох оролдлого юм.

Хэрэв энэ хэлэлцээ амжилттай эхэлбэл…

Газрын тосны үнэ буурах хандлагатай болно (Ираны нефть зах зээлд орж ирнэ гэсэн хүлээлтээр).

Ойрхи Дорнод, Улаан тэнгис болон Персийн булан дахь усан онгоцны тээвэрлэлт аюулгүй болж магадгүй.

Иран Орост зэвсэг нийлүүлэхээ багасгавал Украин дахь дайны явцад нөлөөлнө.

Гэхдээ одоогоор энэ бол зөвхөн "эхлэл". Зуучлагч орнууд (Оман, Катар, магадгүй Швейцар) ирэх өдрүүдэд маш идэвхтэй дипломат ажиллагаа явуулах болно. Биднийг маш сонирхолтой, бас эгзэгтэй өдрүүд хүлээж байна.