Төрийн өмчит компанийн ТУЗ хэмээх бэлгэдлийн, бэлэглэлийн алба!

Хоёр өдрийн турш Улаанбаатарын хулгай, луйврын талаар улсаараа хэлэлцэж, хотоороо сонслоо. Дэлгэгдсэн баримт, шинжээчдийн нотолгооноос харахад Улаанбаатар хотод авлига, хулгай утгаараа цэцэглэжээ. Зассан зам, тавьсан боржуур, төлөвлөсөн төсөл болгон төлөөлөгчдийн түрийвч болсон нь илт.

Жишээлбэл, “Улаанбаатар түншлэл” гэх нийслэлийн өмчит компанийг жилийн өмнө байгуулсан.  Зорилго нь тодорхойгүй, нэр нь ойлгомжгүй тус нийслэлийн өмчит компанийн ТУЗ-д НИТХ-ын төлөөлөгч Г.Батсайхан, Т.Даваадалай, Б.Сэмжидмаа нар хэдийнэ тухалсан байна. Төлөөлөгч нэртэй, төсвийн мөнгөнд хуруугаа дүрдэг хүмүүс зөвхөн тэд ч биш. Нийслэлийн хөрөнгө оруулалттай "Хүннү" хотын хөгжлийн корпораци гэж цаасан дээрх компанийн ТУЗ-ийн гишүүдээр нь Т.Даваадалай, М.Батбаяр, Б.Гүнболд, Н.Дугар, Б.Жигмэддорж, А.Мөнхболд, Т.Мөнхсүлд, Б.Сэргэлэнбаатар, Ч.Төгсдэлгэр нар ажиллаж, багагүй урамшуулал ч авч. Цаашлаад "Эмээлт" аж үйлдвэрийн паркийн захирлаар нийслэлийн төлөөлөгч Б.Мягмар ажиллаж байна. Эмнэлгийн ажилчдын эрх ашгийг хамгаалж байсан хүн аж үйлдвэрийн захирал болно гэдэг төлөөлөгчдийн амыг албан тушаалаар “мялаах” зорилготой арга заль гэдэг нь нэн ойлгомжтой. Тус компанийн ТУЗ-д Ж.Сандагсүрэн, Б.Мөнхбаатар, Т.Отгонболд, Ц.Пүрэвхүү, Г.Билгүүн, З.Батырбек нарын хуучин, шинэ танилууд багтжээ.

Гэвчиг, ганцхан нийслэл дээр ийм гажуудал нүүрлэчихсэн юм биш. Монголын  төрийн болон нийслэл, орон нутгийн өмчит компаниудын ТУЗ бол яам, тамгын газар, орон нутгийн дарга нарын хувааж иддэг “бялууны хэрчим” болоод удаж буй. Жишээ нь, Оюутолгойн ТУЗ дээр гэхэд л Л.Оюун-Эрдэнэ Харвардын фракцийнхнаа аваачиж тавьсан. Хоёр англи эртэй хаалтын гэрээ байгуулсан гэх дуулианд нэр нь холбогдсон Б.Солонгоотой зуузай холбон давхиад байгаа Э.Баясгалан гэх бүхгүй Оюутолгойн ТУЗ-д таван жил ажилласан байдаг.

Төрийн өмчит компаниудын ТУЗ дээр яам тамгынхан “үүрлэчихдэг”, улирлын, жилийн урамшуулал нэрээр чамгүй хөрөнгө, мөнгө ч тоншчихдог нь гэм биш болсон.

ТУЗ нь компанийн үйл ажиллагааг зөв голдиролд нь оруулж, гүйцэтгэх удирдлагад хяналт тавих үндсэн үүрэгтэй бүтэц. Атал төрийн болон нийслэл, орон нутгийн өмчит компаниудын ТУЗ нь хяналт тавих биш, харин ч хууль ёсны нэр зүүж, төсвийн мөнгийг хуваарилан авдаг авлигын гол үүр уурхай болж хувирсан байна.

Компани нь алдагдалтай ажиллаж байхад ТУЗ-ийнхөн урамшуулал нэрээр татвар төлөгчдийн мөнгөөр туйлж суудаг гажуудал Монголоос өөр хаана ч байхгүй.

ТУЗ нь компанийн хувьцаа эзэмшигчдийн хурлаас сонгогдсон, компанийн стратеги, бодлогыг тодорхойлж, гүйцэтгэх удирдлагын үйл ажиллагаанд хяналт тавьж ажилладаг хамтын удирдлага. Нэг ёсондоо аливаа компанийн ТУЗ нь компанийнхаа хөгжлийн стратеги, зорилт, бизнесийн төлөвлөгөөг хэлэлцэн батлах, жил бүрийн төсөв, хөрөнгө оруулалтын хэмжээг шийдвэрлэх, компанийн дотоод журам, засаглалын бодлогыг тогтоох, CEO болон удирдлагын багийг томилох, чөлөөлөх, тэдний цалин хөлс, урамшууллын хэмжээг тогтоо, захирлуудын ажлын үр дүнг үнэлж, тэдний үйл ажиллагаа хувьцаа эзэмшигчдийн эрх ашигт нийцэж буй эсэх, мөн санхүүгийн үйл ажиллагаа, эрсдэлийн удирдлага, хууль тогтоомжийн хэрэгжилтэд хяналт тавих эрх үүрэг бүхий субьект.

Даанч ТУЗ хэмээх бүтэц Монголд төрийн дарга нарын түрийвч төдийгүй гүйцэтгэх захирлынхаа мануухай болчихсон.

Төрийн болон нийслэл, орон нутгийн өмчит компанийн ТУЗ-ийнхэнд дээр дурдсан эрх, үүргээ эдэлдэг хүн нэгээхэн ч байхгүй гэвэл хүн гүтгэсэн болохгүй. Хэдэн зуун саяын урамшуулал аваад суудаг “бэлгийн морь” төдийгүй бэлгэдлийн, бэлэглэлийн чанартай л албан тушаал болсон.

Тэгэхээр төрийн өмчит компаниудын Төлөөлөн удирдах зөвлөлийг хуулийн хүрээнд шинэчлэх, өөрчлөхгүйгээр төрд нүүрлэсэн авлига, хулгайтай тэмцэх боломжгүй.

Ж.ЭРХЭС