Э.Батшугар сайд аа, эцгийнхээ өврөөс гарна уу?!

“Их өгөгдөл, хиймэл оюуны экосистемийг хөгжүүлж, дижитал эдийн засгийн өсөлтийг хурдасгана” гэх үгийг өнөөдөр хэний ч амнаас сонсч болно.

Хиймэл оюун ухааны тухай ийм “ухаантай” өгүүлбэрийг захын хүн ч хэлдэг болсон цагт салбарын сайд ажлаа энэ мэтээр тодорхойлж боломгүй.

Үндсэндээ, Э.Батшугар сайдын өнгөрсөн зургаан сарын турш яриад байгаа Мэдээлэл, технологийн салбар 2026 оныг “Их өгөгдөл, хиймэл оюуны жил” хэмээн зарласан, цахим засаглалын индексээр Азийн шилдэг 10-т багтах зорилт тавьсан, “Цахимаар нэн тэргүүнд” зарчмыг төрийн бүх шатанд хэрэгжүүлж байна гэх тайлангийн мэдээллүүд бол бодлого биш. Энэ бол зүгээр л танилцуулгын текст.

Харин бодит байдал дээр салбарын суурь хуулиуд хэрэгжихгүй, хариуцсан яам нь хуулиа гацааж, салбарын төсөв танагдаж, аж ахуйн нэгжүүд хуультай ч дэмжлэггүй " шилний цаанаас чихэр долоож" байна.

Тухайлбал, УИХ-аас Мэдээллийн технологийн үйлдвэрлэлийг дэмжих тухай хуулийг батлаад хоёр жил боллоо. Эл хууль 2026 оны нэгдүгээр сарын 1-нээс албан ёсоор хэрэгжиж эхлээд байна.

Хуульд виртуал бүсэд бүртгүүлсэн аж ахуйн нэгжүүдэд татварын болон татварын бус 8 төрлийн дэмжлэг үзүүлэхээр заасан. Мөн санхүүжилтийн эх үүсвэрийг нь тодорхой хуульчилсан. Нэгдүгээрт, салбараас төсөвт төвлөрүүлсэн орлогын 40-өөс доошгүй хувь байхаар, хоёрдугаарт, ЖДҮС, Шинжлэх ухаан технологийн сан, Хөдөлмөр эрхлэлтийг дэмжих сангаас тус бүр 5 хувийг виртуал бүст төвлөрүүлэх ёстой.

Гэвч энэ жилийн хувьд салбарын нэг ч компани хуулиар олгогдсон дэмжлэгийг авах боломжгүй болоод байгаа. Учир нь,  ЦХИХХЯ хуулийг хэрэгжүүлэх бэлтгэлээ хийгээгүй, виртуал бүсэд хэн, хэзээ, ямар шалгуураар бүртгүүлэх нь тодорхойгүй, салбараас төсөвт төвлөрүүлсэн орлогын тоо баримт ч Сангийн яаманд очоогүй. Татварын ерөнхий газар виртуал бүсэд ямар компани ажиллаж байгааг мэдэхгүй, сангууд нь “хууль зөрчинө” гээд мөнгө гаргах боломжгүй гэсэн хариу барьсан. Гол нь төсөвт нэг ч төгрөг нэмэгдээгүй.

Өөрөөр хэлбэл, хууль хэрэгжих нөхцөлийг бүрдүүлээгүй гэдгээ салбарын сайдын багийнхан хүлээн зөвшөөрч сууна.

Арга нь барагдсан аж ахуйн нэгжүүд “Ажил хариуцаж байгаа дарга нар үнэхээр чадамжгүй байна уу, аль эсвэл хүсэхгүй байна уу, төрд ажиллаж байгаа бол ажилласан шиг ажилла. Чадахгүй бол зайгаа тавьж өг” гэж шаардлага тавьж буй нь зүй ёсных юм.

Хамгийн ноцтой нь, салбарын төсөв.

2026 онд ЦХИХХЯ-ны төсөв ДНБ-ий 0.11 хувиас 0.07 хувь болж буурчээ. Хуульд заасан 40 хувийн санхүүжилт байтугай, салбар өөрийн үндсэн төсвөө ч хамгаалж чадсангүй. 2030 он хүртэл ДНБ-ний 2.5 хувьд хүргэх зорилтод хүрэхийн төлөө жил бүр төсвөө нэмэх байтал бүүр бууруулчихаж.

Салбарынхан энэ бүхэн сайдын чадамжтай холбоотой гэдгийг ил тод хэлж байна.

Тэд “Төр элдэв санхүүжилт амлахын оронд тайван ажлаа хийх боломж олго. Салбарын яам нь хуулиар хүлээсэн үүргээ хэрэгжүүл. Ажил хариуцаж байгаа бол ажилласан шиг ажилла.” гэж хүсч бас шаардаж байна.

Төрийн ордонд хэдхэн өдрийн өмнө болсон “Мэдээллийн технологийн үйлдвэрлэлийг дэмжих тухай хуулийн хэрэгжилт” хэлэлцүүлгээс харахад хуулийг хэрэгжүүлэх боломж ЦХИХХЯ-д байсан. Гэхдээ нарийвчилсан төлөвлөгөө огт боловсруулаагүй гэдгээ яам хүлээн зөвшөөрсөн. Виртуал бүсэд өнөөдөр ердөө 26 компани бүртгүүлсэн нь салбарын бодит хэмжээтэй огт нийцэхгүй тоо. Засгийн газраас 2025 оны 9 дүгээр сарын хуралдаанаар хуульд заасан виртуал бүсийг байгуулсан. Тэгэхээр Э.Батшугар сайд хуулийг хэрэгжүүлэх цаг нь болсныг сайн мэдэж байсан. Гэтэл “Салбарын байгууллагуудаа 5 дугаар сарын 30 гэхэд тоолж дуусгана” гэх тайлбар ЦХИХХЯ-ы өгөх хариулт биш.

Монгол Улсын Засгийн газрын тэргүүлэх чиглэл болсон мэдээлэл, технологийн салбарын суурь хууль хэрэгжилт дээрээ нам гацсан нь айлын эрх жаал ажлаа муу хийж байгааг харуулж буй юм.  Үүний хариуцлагыг салбарын сайд өөрөө л үүрэх ёстой.

Нэгэнт төрийн сайдаар томилогдсон бол гоё зурагтай мэдээ, уриа лоозонгоор салбар удирддаг аавын арга барил хоцрогдсон гэдгийг ойлгох цаг нь болсон. Хууль хэрэгжүүлэх, төсвөө хамгаалах, салбараа судлах, санхүүжилтийн урсгалыг нээх, боломжийг буй болгох нь Э.Батшугарын хийх ажил мөнөөс мөн. Эцэст нь Э.Батшугар сайд эцгийнхээ өврөөс гарах цаг болсон уу, болсон. Алийн болгон аавынхаа ард нуугдсан айлын эрх хүү явах гэсэн юм бэ.