Шинэхэн цасан дээр хар мөр тод үлддэг

Цас орохоор хотын өнгө өөрчлөгддөг ч хүмүүсийн амьдрал өөрчлөгддөггүй. Өчигдөрхөн саарал тоосонд дарагдаж, утаа униарт бүдгэрч байсан Улаанбаатар өнөөдөр цагаан өнгөөр хучигджээ. Байшингуудын халцарсан хана, замын эвдэрхий асфальт, гудамжны хог, хүний хөлд элэгдсэн явган зам хүртэл нэг л цэвэрхэн харагдана. Байгаль бидний бүтээж чадаагүй гоо сайхныг ганцхан өдрийн дотор бүтээчихсэн мэт. Гэвч энэ цагаан өнгөний цаана өчигдрийнхтэй яг адилхан амьдрал үргэлжилж байгаа. Цас зөвхөн харагдах байдлыг өөрчилдөг болохоос хорвоогийн мөн чанарыг өөрчилдөггүй ажээ.

Цонхны цаанаас харахад цас үнэхээр үзэсгэлэнтэй. Харин тэр цасан дундуур ажилдаа яарч яваа хүний хувьд өвлийн өглөө тийм ч уянгалаг биш. Автобусны буудал дээр даарч зогсох хүмүүсийн царайд цасны гоо сайхныг биш, хоцорчих вий гэсэн түгшүүрийг олж харна. Замын түгжрэлд гацсан жолооч, халтиргаатай замаар хүүхдээ хөтлөн алхах ээж, үүр цайхаас өмнө гудамж цэвэрлэж эхэлсэн үйлчлэгч, хүйтэн жаварт бараагаа зарж зогсох худалдаачин гээд нэг хотод амьдарч байгаа хэрнээ өвлийг өөр өөрөөр мэдэрдэг хүмүүс бий. Нэгэнд нь цас романтик дурсамж, нөгөөд нь амьдралаа залгуулахын төлөө даван туулах ээлжит бэрхшээл байдаг.

Монголын нийгмийг бодоход ч үүнтэй адил санагдана. Бид нэг л эх оронд амьдардаг атлаа амьдралын нөхцөл, боломж, ирээдүйдээ итгэх итгэлээрээ улам бүр холдож байгаа мэт. Нэг хэсэг нь шинэ жилийн аяллаа хаана өнгөрүүлэхээ ярилцаж байхад нөгөө хэсэг нь өвлийн түлш, байрны төлбөр, хүүхдийн сургалтын зардлаа хэрхэн хүргэхээ тооцно.

Нэгнийх нь хувьд цаг хугацаа хүсэл мөрөөдлөө биелүүлэх боломж байхад нөгөөгийнх нь хувьд маргаашийн хэрэгцээгээ арайхийн залгуулах тэмцэл болж хувирчээ. Энэ ялгааг зөвхөн баян, ядуугийн зааг гэж ойлгоход учир дутагдалтай. Хамгийн гол нь хүн хөдөлмөрлөж, хичээж, шударгаар амьдарсныхаа үр дүнд ирээдүйгээ өөрчилж чадна гэсэн итгэл нийгэмд хэр бат бөх үлдсэн бэ гэдэг асуудал юм.

Хүн ядуу байж болно. Харин хөдөлмөрлөсөн ч амьдрал нь дээрдэхгүй гэсэн итгэл үнэмшилгүй болох нь түүнээс ч хүнд. Учир нь ядуурал хүний өнөөдрийн боломжийг хязгаарладаг бол найдваргүй байдал маргаашийнх нь хүсэл мөрөөдлийг үгүй хийдэг. Монголчууд бид олон хүнд цаг үеийг даван туулсан ард түмэн. Ард түмний тэвчээр төрийн хариуцлагагүй байдлыг зөвтгөх шалтгаан байж таарахгүй. Хүн амьдрахын тулд хөдөлмөрлөх ёстой болохоос хөдөлмөрлөхийн тулд амьдралаа бүхэлд нь золиослох учиргүй.

Цасны ширхэг бүр газар хүрэхдээ хоорондоо ялгаагүй цагаан байдаг. Харин хаана бууснаасаа шалтгаалаад хувь заяа нь өөрчлөгдөнө. Зарим нь цэвэрхэн цэцэрлэгийн модон дээр тогтож, зарим нь машины дугуйнд няцлагдаж, зарим нь бохир усанд уусна. Хүний амьдрал ч үүнтэй төстэй. Хүүхэд бүр энэ хорвоод төрөхдөө ирээдүйгээ сонгож ирдэггүй.

Аль айлд төрсөн, ямар орчинд өссөн, ямар сургуульд сурсан, өвдөхөд нь эмчилгээ авах боломж байсан эсэхээс амьдралынх нь эхний алхмууд ихээхэн хамаарна. Бид хүүхэд бүрт тэгш боломж олгоно гэж ярьдаг атлаа амьдрал дээр тэр боломжийг бүрдүүлэхийн төлөө хэр тууштай ажиллаж байна вэ? Нийгмийн шударга ёс гэдэг бүх хүнийг ижил амьдруулах тухай бус, харин хэн нэгний ирээдүй төрсөн гэрийнх нь боломж, эцэг эхийнх нь хөрөнгөөр урьдчилан шийдэгдэхгүй байх нөхцөлийг бүрдүүлэх тухай юм.

Сүүлийн жилүүдэд монголчууд бидний хооронд нэг л үл үзэгдэх хана босоод байгаа мэт санагдах болсон. Бие биеэ сонсохоосоо өмнө буруутгаж, ойлгохоосоо өмнө шүүмжилж, санал нийлэхгүй нэгнээ дайсан мэт үзэх нь олширчээ. Нийгмийн сүлжээнд хүний алдааг хүлээж суудаг, алдаа гармагц нь олноороо дайрч, доромжилж, яллаж эхэлдэг нэгэн хачин соёл тогтож байна. Хүний нэр төр, амьдралын түүх, сэтгэлийн шарх хүртэл бусдын түр зуурын зугаа цэнгэл болох нь бий. Бид шударга ёсыг шаардаж байна гэж боддог ч заримдаа шударга ёс, өс хонзон хоёрын ялгааг мартчихдаг. Алдааг шүүмжлэх нь зөв. Харин алдаа гаргасан хүнийг хүн байх эрхгүй мэт үзэх нь өөр хэрэг.

Нийгмийн хамгийн том доройтол эдийн засгийн үзүүлэлт буурахад бус, хүмүүс бие биедээ итгэхээ болиход эхэлдэг ч байж мэднэ. Худал хэлдэг хүн үнэнч нэгнийг гэнэн гэж шоолж, дүрэм зөрчдөг хүн дүрмээ баримталдаг нэгнийг арчаагүй гэж үзэж, танил талтай хүн шударгаар өрсөлдөж яваа нэгнийг амьдрал мэдэхгүй гэж басамжилдаг бол нийгмийн үнэт зүйлс аажмаар солигдож буйн шинж. Хамгийн аюултай нь хүмүүс буруу зүйлийг буруу гэж харахаа болих явдал. Эхэндээ бухимддаг байсан зүйлдээ сүүлдээ дасаж, дараа нь зөвтгөж, эцэст нь өөрсдөө оролцож эхэлдэг. Ийнхүү нийгмийн ёс суртахууны доройтол томоохон үйл явдлаар бус, өдөр тутмын жижиг буултуудаар бий болдог.

Бид хөгжлийг ихэвчлэн өндөр барилга, өргөн зам, шинэ технологи, эдийн засгийн өсөлтөөр хэмждэг. Мэдээж энэ бүхэн хэрэгтэй. Гэвч хотын хөгжил гэдэг зөвхөн тэнгэр баганадсан барилга биш, тэр барилгын сүүдэрт алхаж яваа хүний амьдралын чанар юм. Хүүхэд сургуульдаа аюулгүй хүрч чадаж байна уу, өндөр настан өвлийн хүйтэнд халтирч унахгүй алхах замтай юу, хөгжлийн бэрхшээлтэй хүн бусдын тусламжгүйгээр зорьсон газартаа очиж чадаж байна уу, өвдсөн хүн эмчилгээний зардлаас айхгүй эмнэлэгт хандаж чадаж байна уу гэдгээр хөгжлийг хэмжих учиртай. Хүнээ мартсан хөгжил эцэстээ хэнд зориулагдсан хөгжил болох вэ?

Цастай өглөө хотын гудамжаар алхахад нэг зүйл тодхон анзаарагдана. Шинэ цасан дээр хүний мөр маш тод үлддэг. Хэн хаашаа явсан, хаана зогссон, хаашаа эргэсэн нь харагдана. Харин нийгмийн амьдралд үлдээж буй мөрөө бид тэр бүр анзаардаггүй. Өнөөдөр гаргасан шийдвэр, хэлсэн үг, бусдад хандсан хандлага маань маргаашийн нийгмийн өнгийг бүтээж байдаг.

Авлигыг эсэргүүцдэг хэрнээ өөрийн ажил бүтэхгүй болохоор танил тал хайдаг, шударга ёсыг хүсдэг хэрнээ өөрт ашигтай үед дүрэм зөрчихийг зөвшөөрдөг, хүүхдүүддээ зөв хүн болоорой гэж захидаг атлаа тэдний нүдэн дээр бусдыг доромжилдог бол бид өөрсдийн хүсдэг нийгмийг өөрсдөө үгүйсгэж байна гэсэн үг.

Гэхдээ Монголын нийгмийг зөвхөн бараан өнгөөр харахыг хүсэхгүй байна. Энэ оронд өнөөдөр ч чимээгүйхэн сайн үйл хийж, үүргээ нэр төртэй биелүүлж, бусдын төлөө өөрөөсөө илүү санаа тавьж яваа олон хүн бий. Өвлийн жаварт өвчтөндөө яаран очих эмч, сурагчдынхаа ирээдүйд сэтгэл гаргах багш, хөдөлмөрийнхөө хөлсөөр үр хүүхдээ өсгөж яваа эцэг эх, бусдын гээсэн зүйлийг эзэнд нь буцааж өгөх эгэл нэгэн, цасанд суусан машиныг танихгүй хэрнээ түрж өгөх залуус гээд энэ нийгмийг хүнлэг хэвээр нь авч яваа хүмүүс цөөнгүй. Тэдний тухай бид төдийлөн ярьдаггүй. Учир нь сайн үйл ихэвчлэн чимээгүй, харин муу үйл дуулиантай байдаг.

Магадгүй бид нийгмээ өөрчлөх тухай ярихдаа дэндүү том зүйлээс эхэлдэг байх. Төр солигдвол, хууль өөрчлөгдвөл, эдийн засаг өсвөл бүх зүйл сайхан болно гэж хүлээнэ. Эдгээр өөрчлөлт мэдээж чухал. Гэхдээ нийгмийн соёл зөвхөн дээрээс тогтоосон дүрмээр бий болдоггүй. Хүмүүс өдөр тутамдаа тэр дүрмийг хэрхэн хэрэгжүүлж, бие биедээ яаж хандаж байгаагаар төлөвшдөг. Шударга төрийг шаардах иргэн өөрөө шударга байх, хариуцлагатай удирдагч хүсдэг хүн өөрийн хариуцлагыг ухамсарлах, хүнлэг нийгэм мөрөөддөг нэгэн бусдад хүнлэг хандахаас өөрчлөлт эхэлнэ. Гэхдээ иргэний сайн зан төрийн үүргийг орлох ёсгүй. Хувь хүний ухамсар, байгууллагын хариуцлага, шударга тогтолцоо гурав зэрэгцэж байж нийгэм урагшилна.

Цас улам нэвсийн орж байна. Хотын дуу чимээ хүртэл зөөлөрч, машин тэрэгний хөдөлгөөн удааширч, дуу нь бүдэгхэн сонсогдоно. Байгаль ертөнц түр зуур нам гүм болсон мэт. Энэ нам гүмд хүний амьдралын тухай бодоход бидний өдөр бүр хөөцөлддөг олон зүйл үнэндээ ямар өчүүхэн болох нь мэдрэгдэнэ. Албан тушаал, эд хөрөнгө, нэр алдар, бусдаас илүү харагдах гэсэн тэмүүлэл гээд амьдралынхаа ихэнх цагийг зориулдаг зүйлсийн хажууд тайван амьдрах эрх, үр хүүхдийнхээ ирээдүйд итгэх итгэл, өвдөхөд түшиж тулах хүнтэй байх, хийсэн хөдөлмөрийнхөө үр шимийг хүртэх боломж ямар үнэ цэнтэй юм бэ.

Цас зогсоно. Маргааш нар гарч, замын цас хайлж, хотын саарал өнгө эргэн тодорно. Өнөөдөр цагаан харагдаж байгаа бүхний жинхэнэ төрх дахин ил болно. Харин бидний амьдарч буй нийгэмд байгаль шиг бүхнийг түр зуур цайруулж харагдуулах ид шид хэрэггүй. Бидэнд үнэнтэйгээ нүүр тулах зориг, алдаагаа хүлээн зөвшөөрөх ухамсар, өөрчлөх ёстой зүйлээ өөрчлөх тууштай байдал л хэрэгтэй.

Цонхны цаана цас бударсаар. Цагаан ширхэгүүд газар дэлхийг аажмаар хучиж, өчигдрийн мөрийг арилгана. Гэвч хүн төрөлхтний түүхэнд байгаль бидний алдааг далдалж өгсөн ч түүний үр дагаврыг бидний өмнөөс үүрч байсан удаагүй.

Цас хотын бохирыг дарж чадна. Харин нийгмийн бохирыг зөвхөн хүний ухамсар л арилгаж чадна.

Тиймээс цастай энэ өдөр би хот маань хэрхэн цайрсныг биш, бидний сэтгэл, нийгмийн харилцаа хэзээ ингэж цэвэрших бол гэж бодож сууна.