Улстөрчдийн тохиролцоо ба уул уурхайн тоглоомын дүрэм

Монголын уул уурхайн хөгжил тэг зогсоод олон жил болсон. Хэн нэгэн улстөрч эр зориг гарган, энэхүү гацааг эвдэхгүйгээр эдийн засаг ч урд араандаа биш ухрах араандаа орсон. Хорин жил болсон Ашигт малтмалын тухай хууль үеэ өнгөрөөж, “өвгөн” хууль болжээ. Хуулийг цаг үетэйгээ нийцүүлэн өөрчлөх нь хууль тогтоогчдын үүрэг. Эдийн засаг, нийгмийн улс төрийн нөхцөлөөс хамаарч улс орноод тоглоомын дүрмээ өөрчилдөг. Ашигт малтмалын тухай хуулийн төсөл бол 20 жил тоглосон тоглоомын хуучин дүрмээ өөрчилье гэсэн Засгийн газрын бодлого юм.

Уул уурхайн хөгжил, хөрөнгө оруулалтад хамгийн чухал зүйл бол эрэл, хайгуул. Геологийн хайгуулаар шинэ орд илэрч, хуучин ордын нөөцийг баталгаажуулдаг. Түүнээс  хайгуул хийж, нөөцөө тогтоохгүйгээр уул уурхайн хөрөнгө оруулалт татах боломжгүй. Өмнө нь нээсэн нөөцөөрөө Монгол Улс 30 жил “гэдсээ” тэжээж ирсэн.

Уул уурхайн салбар Монголын улсын төсвийн 40 гаруй хувийг дангаараа бүрдүүлдэг. Өөрөөр хэлбэл, гадаадын хөрөнгө оруулагчид Монголын эсгийн шаахай, “атар” талхны үйлдвэрлэлийг сонирхдоггүй. Ашигт малтмалын орд, уул уурхайн салбарт хөрөнгө оруулалт хийх ганцхан хүсэлтэй байдаг. Тиймээс “иддэг талх”-аа томруулъя гэвэл уул уурхайн салбарын тоглоомын дүрмээ шинэчлэхээс өөр гарц, гаргалгаа байхгүй. Энэ өнцгөөс харвал Засгийн газраас өргөн барьсан Ашигт малтмалын тухай хуулийн төсөл уул уурхайн олон жилийн гацаа, тушааг өөрчлөх гэсэн зорилготой.

УИХ-ын гишүүн Б.Уянга “Ашигт малтмалын тухай хуулийг татаж болохгүй. АМНАТ-ийн хувь хэмжээг чуулганы хуралдаан дээр ярилцах хэрэгтэй. Монгол Улс АМНАТ-ийг 20%-иар тогтоосон нь өндөр тоо. Дэлхийд дунджаар 11%-тай байдаг. Ашигт малтмалын хуулийн төсөл дээр О.Батнайрамдал гишүүний хэлсэнчлэн Оюутолгойн лобби орсон гэж бодохгүй байна” гэснээс харвал тэрбээр Харвардын “танил”-тайгаа санал нийлэхгүй байгаа бололтой.

Тэгээд ч үнэндээ Ашигт малтмалын тухай хуулийн төсөлд АМНАТ-ийг 3 дахин бууруулчихсан үг өгүүлбэр байхгүй. Зэсийн АМНАТ-ийг суурь 5% дээр үнийн өсөлтөөс хамаарах 5-10%-ийг нэмж нийт 15% болгох нь олон улсын жишиг. Энэ бол хөрөнгө оруулагчдад ойлгомжтой, таамаглахуйц орчин бүрдүүлж өгч байна гэсэн үг. Хуучин шиг замбараагүй, хэнд нь 5%, хэнд нь 10% гэдэг нь тодорхойгүй авлига, хүнд суртлын хөшүүргээс салах цаг болсон. Энэ бол зүгээр нэг тоо биш, олон жил "нүдээ аниад" байсан томоохон төслүүдийг эхлүүлэх ногоон гэрэл юм.

Тэгвэл хуулийн шинэчлэлийг эрс эсэргүүцэж байгаа гишүүн бол О.Батнайрамдал. Уул уурхайн дэд сайд байхдаа ярьдгаасаа тэрбээр тэс өөр зүйл хэлэх болсон. Ямар ч байсан МАН-ын бүлэг дотоод талцлаа намжааж, ойлголцлын төвшинд шийдвэр гаргасан нь “Засгийн газрын зэсийн АМНАТ-ийг бууруулах бодлого зөв, гэхдээ “Онтрэ”-ийн хэлэлцээрт нөлөөлөх магадлалтай гэж үзээд байгаа учраас Ашигт малтмалын тухай хуулийг батлуулахдаа зэсийн АМНАТ-д хүрэхгүй байя” гэх байр сууринд нэгджээ.

Ямартай ч Ашигт малтмалын тухай хууль шинэчлэн батлагдахад МАН-ын бүлэг гар барьцгаасан бололтой. Харин уул уурхайхны хувьд 20 жилийн турш үйлчилсан “тоглоомын дүрэм”-ээ УИХ хэрхэн тогтоох нь анхаарлынх нь төвд байна.  Гадаадын хөрөнгө оруулагчдын хувьд уул уурхайн салбарын бодлогоо Монголын Засгийн газар хэрхэн өөрчлөхийг ч мөн ажиглаж суугаа. Хэрэвзээ тэдэнд таалагдсан бодлого хэрэгжиж, манай тоглоомын дүрэм ойлгомжтой,  тодорхой болох юм бол гадаадын хөрөнгө оруулагчид Монголыг буцаад сонирхож мэдэх юм. Өнгөрсөн хугацаанд Монголын засаг төрийн бодлого, салбарын хуучирсан хууль тогтоож, хувь улстөрчдийн дарамт, шахалт, гудамжны шантааждынх нь сүрдүүлгээс болоод гадаадын хөрөнгө оруулагчид Монголоос дүрвэх болсон. Зөвхөн гадаадынхан ч биш Монголын уул уурхайхан ч нуруугаа авхуулсан морь шиг дарамт шахалтыг туулж яваа.

Тэгэхээр хуулийн реформ нь уул уурхайн салбарыг эзэнтэй болгох, төрийн бодлогыг чангатгах, эдийн засгийг бодитой хөдөлгөхөд чиглэгдэж байгаа. Тиймээс хууль санаачлагчдад зөвлөхөд  шүүмжлэгчид юу гэх нь хамаагүй, үнэхээр салбараа эмх цэгцэнд оруулах гэж байгаа бол хуулиа батал, уул уурхайн салбарт хэрхэн тоглох тоглоомын дүрмээ тодорхой, ойлгомжтой болго. Энэхүү шинэчлэл нь уул уурхайг зөвхөн ашиг хонжооны төлөө бус, улс орны эдийн засгийн "хоёр дахь тулгуур" болгон бэхжүүлэхэд чиглэж байна. Гэсэн хэдий ч, мэргэжилтнүүдийн зүгээс хуулийн төсөлд ил тод байдлыг хангах, авлигаас урьдчилан сэргийлэх заалтуудыг илүү хүчтэй, тодорхой тусгах шаардлагатай гэсэн шүүмжүүдийг өрнүүлсээр байгааг анхаарах нь зүйтэй.