Дэлхийн бүх монголчууд цагаан сарыг хэрхэн тэмдэглэв

Дэлхийн мэдээллийн хэрэгслүүд Монголын цагаан сарыг хэрхэн тэмдэглэж буй талаар бичсэн нийтлэлүүдийг товчлон хүргэж байна.

Жил бүр хахир хүйтэн өвөл харьж, урин цаг наашлах үед Монгол оронд үндэсний уламжлалт Цагаан сарын баяр болдог. Энэхүү баяр нь гэр бүл, уламжлал, ёс заншил, итгэл найдварын баялаг түүхийг 800 гаруй жилийн турш тээж иржээ.

Цагаан сарын баярын үүсэл нь 13-р зууны Их Монгол Улсын мандал бадралын үетэй салшгүй холбоотой. Зарим судлаачдын үзэж буйгаар Чингис хаан нүүдэлчин аймгуудыг нэгтгэснийхээ дараа билгийн тооллыг нэгтгэн стандартчилж, Сар шинийн баярын анхны хэлбэрийг тогтооход чухал үүрэг гүйцэтгэсэн гэдэг. Үүнээс хойш монголчууд билгийн тооллын дагуу хаврын тэргүүн сарыг тэмдэглэж, найман зууны турш уламжлалаа өвлөн хадгалсаар иржээ.

"Цагаан сар" хэмээх нэр нь баяр тохиож буй цаг хугацаа болон монгол соёлд цагаан идээний гүйцэтгэх үүргийг илтгэдэг. Цагаан идээ нь ариун байдал, хөгжил цэцэглэлт, сайн сайхан бүхнийг бэлгэддэг байна.

Цагаан сарын бэлтгэл хэдэн долоо хоногийн өмнөөс эхэлдэг. Гэр орноо нэг бүрчлэн цэвэрлэж, хуучирсан хувцас хунараа засаж сэлбэх буюу шинээр сольж, гэр бүлийн гишүүн бүрд хамгийн гоё ганган дээл хувцсыг нь зэхдэг.

Айл өрхүүд баярын өдрүүдэд ирэх зочдод зориулан хэдэн зуугаас хэдэн мянгаар тоологдох бууз хийж, хөлдөөж бэлтгэдэг. Мөн баярын ширээнд жаргал зовлонг ээлжлэн тооцож, сондгой үеэр өрж зассан хэвийн боовоор тавгийн идээ засдаг. Үүнээс гадна ааруул, өрөм, айраг, сүүтэй цай зэрэг цагаан идээг "Цагаан сар"-ын бэлгэдэл болгон ширээгээ дүүргэдэг.

Баярын үеэр юуг цээрлэх тухай тодорхой ёс заншил бий. Монголчууд баярын өдрүүдэд маргалдах, хүнээс юм зээлэх, хог хаяхыг цээрлэдэг бөгөөд энэ өдрүүдэд гаргасан зан байдал ирэх жилийн өнгийг тодорхойлдог гэж үздэг.

Цагаан сарын өмнөх өдрийг "Битүүн" буюу саргүй өдөр гэж нэрлэдэг. Энэ нь хуучин оноо бэлгэдлийн чанартайгаар үдэж, баярын сүүлчийн бэлтгэлээ базаах цаг юм.

Гэр бүлээрээ цуглаж идээ, цагаалга, шүүс, бууз, айраг зэрэг арвин баялаг идээ ундаатай ширээндээ цугладаг. Гэрийнхээ бурхан тахилын өмнө идээ тавьж, зул барьж мөн үүднийхээ гадна сүлд, бурхад сахиусуудад зориулан идээ будаа тавих зан үйл үйлддэг.

Битүүний үдшийг алаг мэлхий өрөх тоглоом наадгайгаар үргэлжлүүлэн хөгжин баясдаг байна.

Шөнө дундын дараа ирсэн зочид, төрөл төрөгсөд гэртээ харьцгаадаг. Энэ нь маргааш өглөө нь эртлэн босож, хамгийн ахмад настныхаа гэрээс эхлэн золголт хийх ёстой байдагтай холбоотой.

Шинийн нэгний өглөө уламжлалт хатуу дэг жаягийн дагуу эхэлдэг. Үүр цайх үед айлын эзэд гэрээсээ гарч, шинэ оны анхны зүг мөрийг гаргадаг. Үүний дараа гэртээ эргэн орж, анхны зочид болох ууган хүү болон түүний гэр бүлийг хүлээж авдаг.

Мэндчилэх ёсон буюу "золгох" зан үйл эхэлнэ. Залуу хүмүүс ахмад настны тохойг доороос нь түшин золгож, өнгөрсөн онд тарган тавтай, мэнд амар байсан эсэхийг нь асууж, ирж буй ондоо сайн сайхан байхыг ерөөдөг. Ахмадууд хариуд нь ерөөлийн үг хайрладаг.

Энэхүү ёслолын үеэр хөөрөг зөрүүлэн тамхилах нь түгээмэл. Уран хийцтэй хөөрөг нь хүндэтгэл, нэр төр, уламжлалын бэлгэдэл болдог. Золгох үеэр ахмадуудад гарын бэлэг эсвэл мөнгө барьж хүндэтгэл үзүүлдэг. Золголтын дараа зочдыг бууз, айраг, цагаан идээгээр дайлдаг. Олон зочид ирдэг тул айлд хэт удахгүй байхыг хичээдэг. Зочдыг гарах үед нь жижиг гарын бэлэг барьж үддэг байна. Шинийн нэгэнд ойр төрөл садангууд аав ээжийгийндээ цуглаж, өдөржин найрлан баярладаг.

Шинийн хоёрон, гурван заримдаа дөрвөний өдрүүдэд золголт үргэлжилж, хадам талын төрөл төрөгсөд, үеэлүүд, найз нөхөд, ажлын хамт олноороо золгодог.

Зарим гэр бүлүүд хөдөө орон нутагт байгаа, хотод ирж чадахгүй байгаа өндөр настнууддаа очиж золгохоор холын замд гардаг. Цагаан сарын гол утга учир нь ахмад настнууддаа биечлэн очиж хүндэтгэл үзүүлэхэд оршдог. Эдгээр өдрүүдэд ширээ зассан хэвээр байх бөгөөд зочдын цуваа үргэлжилж, бэлэг сэлт, ерөөл ерөөлөөр дамжуулан ураг төрлийн холбоо батждаг.

2026 оны 2 дугаар сарын 17-нд эхлэсэн Гал Морин жилийг дэлхий даяарх Монгол туургатнууд ахмад настанаа хүндэтгэж, үндэсний дээл хувцсаа өмсөн, бууз идэн тэмдэглэж байна.

Монгол улс Цагаан сарыг тэмдэглэхийн хамт дэлхийн өөр бүс нутагт амьдарч буй Монголчууд мөн нутгийн онцлогоос хамааран Өвөр Монголын уламжлалт “Сар шинэ”, Халимагийн "Цаган Сар", Тувагийн "Шагаа" болон Буриадын "Сагаалган"-ууд нь бүгд Ахмадаа хүндэтгэх, Бурхан шашинаа дээдэлсэн зан үйл үйлдэх, хаврыг угтах нэгдмэл зорилготой байдаг.

Монгол (Цагаан сар): 2026 оны 2 дугаар сарын 17-ны үүрээр эхэлж, Битүүний өдөр өвөг дээдсээ хүндэтгэдэг. Золгох, хадаг барих, шинэ хувцас өмсөх зэрэг гол уламжлалуудтай. Идээ, шүүс, айраг, цагаагаар ширээгээ засдаг.

Өвөр Монгол (Сар шинэ): Хятадын цагаан сартай зэрэгцэн болдог ч Чингис хааны тахилгын зан үйлийг Сар шинийн баяртай хослуулдаг. Өнгөлөг үзүүлбэрүүд, сүмийн мөргөл, гэр бүлийн найр өргөн болдог.

Буриад (Сагаалган): Орос болон Монгол дахь буриадууд гэр орноо ариусгах, дуганд очиж ном хуруулах зан үйлээр баяраа эхэлдэг. Хонины мах, цагаан идээ, бууз голлох бөгөөд ахмадуудаа эргэх, хамт олноороо нэгдэхийг чухалчилдаг.

Халимаг (Цаган Сар): Халимагт үүнийг хаврын баяр болгон тэмдэглэдэг. Сүм хийдэд залбирч, хаврын найр хийж, өвөл дууссаныг тэмдэглэн ураг төрлийн холбоогоо сэргээдэг.

Тува (Шагаа): Тувачууд Битүүний шөнө унтахгүй байхыг хичээж, архи дарснаас татгалздаг. Морины уралдаан, сур харвах, шагай наадам тоглож, эрчүүд нь уулын орой дээр гарч нарыг угтдаг.

Золгох ёслол нь залуус ахмадын тохойг түшиж хүндэтгэл үзүүлэх нийтлэг зан үйл юм.

Хоол унд нь хонины бүхэл болон хагас шүүс, цагаан идээ, бууз, айрагны арвин хэрэглээ.

Бэлэг сэлт нь мөнгө болон ахуйн эд зүйлс бэлэглэх уламжлал нь чухал ач холбогдолтой (заримдаа зардал ихтэй) хэвээр байна.

Соёлын өв талаасаа Үндэсний дээл өмсөх, уламжлалт тоглоом наадам тоглох, өвөг дээдсээ хүндэтгэх нь баярын амин сүнс хэвээр байна.

Дараагийн жилүүдийн Цагаан сарын тов:

• 2027 он: 2 дугаар сарын 6-наас 8-нд

• 2028 он: 2 дугаар сарын 24-нөөс 26-нд

• 2029 он: 2 дугаар сарын 13-наас 15-нд