Монгол “ялсан” нь: Бид хүртэх ёстойгоо хүртэж байна!

Дүн өвлөөр 4 дүгээр ДЦС-д гэмтэл гарснаар улаанбаатарчууд эрчим хүчний хязгаарлалтад шилжив. Салбарын сайд Б.Чойжилсүрэн “Тавдугаар ДЦС-ыг ашиглалтад оруулж байж, Улаанбаатарын цахилгаан, дулааны асуудлыг бүрэн шийднэ” гэсэн нь галгүй, тоггүй өдрүүд хэр удаан үргэлжлэхийг таашгүй. Учир нь, тавдугаар цахилгаан станц барина гэж монголчууд бараг 35 жил ярьжээ. Энэ хугацаанд хэчнээн ч удаа тендер зарлаж, шав тавьсныг тоолоход ч ичмээр.

Үүнээс хэдэн өдрийн өмнө эрчим хүчний салбарын нэр бүхий томчуудыг (Н.Тавинбэх, П.Товуудорж, Б.Насантогтох) АТГ-аас баривчилсан агаад 10 аймгийн ДС-ыг “алга болгосон” тэдний бүлэг луйврын хэрэг олон нийтэд ил болсон. Энэ бол Монголын эрчим хүчний салбарыг дампууруулсан хулгай, луйврын зөвхөн ганц жишээ.

Монголын хөгжилд ашигтай төсөл, хөтөлбөр болгоныг монголчууд өөрсдөө л нурааж, хулгайлж ирсэн. Үндэсний үзэлтэн гээчид нь үндэстэн дамнасан луйварчин байсныг, эх оронч гэж цээжээ дэлдсэн болгон эх орноо тонож ирснийг харсаар байж ухаан суудаггүй улс ингэж амьдрах нь тавилан юм. Монголын эдийн засгийн эсрэг гадны гар хөл бологчдын турхиралтад автаж, үгэнд нь хууртах тусам Монгол улам бүр ядуурна гэсэн үг.

Дэлхий дахин дэвшилтэт технологи, хиймэл оюун ухаанаар уралдсан 21 дүгээр зуунд монголчууд “хүжийн гал”-тайгаа сууж байгаа нь уул шугамдаа хүртэх ёстойгоо л хүртэж байна.

Эрчим хүчний хувьд Монгол Улс тусгаар тогтнох бүрэн боломжтой. Нар нь, салхи нь, ус нь, уран нь, хүрэн нүүрс нь байна.

Гэвчиг эрчим хүчнийхэн нь эрчим хүчээ хулгайлж, эрх мэдэлтнүүд нь эх орныхоо эрх ашгаас урвадаг учраас Монгол их гүрнүүдийн хараат байдлаас салж чаддаггүй. ОХУ-аас  гэхэд жил бүр 700 сая кВт.ц эрчим хүч авах худалдаж авахаар гэрээлсэн бол “Оюутолгой” жил болгон $120 саяын цахилгааныг Хятадаас импортлодог.

Монголыг хорлоход ганц дайсан ганцаарддаггүйн түмэн жишээ байна. Эгийн голын усан цахилгаан станцыг барих оролдлого гурван удаа гарсан, гурвууланг нь монголчууд өөрсдөө нураасан нь гашуун түүх. Эхнийх нь 1995 онд Малайзын Засгийн газрын хөнгөлөлттэй зээлээр барих-ашиглах-шилжүүлэх нөхцөлтэйгөөр гэрээ байгуулахаар тохиролцсон ч Монголын тал гэнэт татгалзсан байдаг. Үүний дараа 2007 онд ахин оролдсон ч мөн л бүтэлгүйтсэн. Хамгийн сүүлд Ч.Сайханбилэгийн Засгийн газар Хятадын нэг тэрбум ам.долларын хөнгөлөлттэй зээлээр Эгийн голын цахилгаан станцыг барихаар тохирсон ч Байгаль нуурт хайртай монголчууд ЮНЕСКО руу гомдол гаргаснаар шувтарсан цагаан бумба болж дууссан юм. Эгийн голын усан цахилгаан станц баригдсан бол Монгол эрчим хүчний биеэ даасан системтэй болчих байв.

Төрөөс эрчим хүчний талаар баримтлах бодлогыг хэрэгжүүлэх дунд хугацааны үндэсний хөтөлбөрийн хүрээнд Ч.Сайханбилэгийн Засгийн газар Тавантолгойн цахилгаан станцын хөрөнгө оруулалтын гэрээг 2016 онд Японы "Марубени" корпораци болон Монголын MCS-тэй байгуулсан. Оюутолгой төсөлд шаардлагатай эрчим хүчийг дотоодоосоо нийлүүлэх замаар валютын гадагшлах урсгалыг Монголд үлдээх, ажлын байр шинээр бий болгох, өмнийн бүсийн үнэ цэнийг өсгөж, гадаадын хөрөнгө оруулалтыг татах ач холбогдолтой гэж төслийг удирдаж асан М.Энхсайхан тухайн үед тодотгож байсан билээ. 450 мВт хүчин чадалтай станцыг $1.2 тэрбумаар барихаар, ингэхдээ хөрөнгө оруулагчид 30%-ийг нь гаргаж, олон улсын зах зээлээс 70%-ийг нь босгох тохироотойгоор төслийг эхлүүлсэн ч Ц.Даваасүрэн Эрчим хүчний сайд болсныхоо дараа хөрөнгө оруулалтын гэрээг цуцалснаар энэ төсөл дашийн шог болсон юм.

Эрчим хүчний сайд Б.Чойжилсүрэн өчигдөр мэдээлэл хийхдээ “Тавантолгойн цахилгаан станцыг барихад хоёр их наяд шаардлагатай” гэсэн. Дөрөвдүгээр цахилгаан станцад шаардлагатай 360 тэрбум төгрөгийг өгч чадахгүй байгаа улс хоёр их наядыг гаргаад станц барина гэдэг бараг боломжгүй. Хэрэв Ц.Даваасүрэн саад хийгээгүй бол Монголын Засгийн газраас сохор зоос ч гаргахгүйгээр Тавантолгойн цахилгаан станцыг хувийн хэвшил аль хэзээний барьж, ашиглалтад оруулчих байсан юм.

Их Британийн "M Power LLC" компани Шивээ-Овоо дээр 750 МВТ цахилгаан станцыг өөрийн хөрөнгөөр барих асуудлыг гацаасан хүн бас л Ц.Даваасүрэн байв.

Ерөнхийдөө Монголын нурсан, дампуурсан эрчим хүчний төсөл болгоны ард Ц.Даваасүрэнгийн нэр яригддаг.

Багануурын нүүрсний уурхайг түшиглэн Багануурын цахилгаан станцыг барихаар Ч.Сайханбилэгийн Засгийн газар 2015 оны арванхоёрдугаар сард шав тавьж байлаа. 700 МВт хүчин чадал бүхий уг цахилгаан станцыг БНХАУ-ын “China nuclear industry 22” корпораци 3.5 жилийн хугацаатай барьж ашиглалтад оруулахаар болсныг Ц.Даваасүрэн Эрчим хүчний сайд болмогцоо болиулчихсан юм. Өөрийнх нь хэлснээр бол “Баахан хятадууд орж ирэх гэж байна гээд Багануурын цахилгаан станцыг зогсоо гэсэн бичгийг Х.Баттулга явуулсан” л гэсэн.  Хэн, хэн нь Монголд өстэй хүмүүс. Монголыг хорлосон гай нь хэдэн арван жилээр үргэлжлэхийг хэлэхэд хэцүү. Хээрийн боохойтой нөхцсөн гэрийн нохой илүү хорлонтой гэж энэ.

Дэлхий дээр ураны нөөцтэй 13 улс байдаг. Монгол эхний 10-т багтдаг, баталгаажсан нөөц нь 192 мянган тонн, таамаг нөөц нь 1.3 сая тонн. Дорнод, Гурванбулаг, Улаан, Нэмэр, Мардайн гол, Хараат, Хайрхан, Гурвансайхан, Өлзийт, Дулаан-Уул, Зөөвч-Овоо, Энгэр ар, Далт гэсэн ураны 13 ордоос  нөөцөөрөө Зөөвч-Овоо нэгд бичигддэг. Эрдэс баялгийн зөвлөлөөс ордын нөөцийг В+В/бус/+С+С/бус/ зэрэглэлийн хүдрээр 67,7 мянган тонн, ураны дундаж агуулгыг 0,023 хувиар тооцож, Улсын ашигт малтмалын нөөцийн санд бүртгэж авчээ. Энэ орд дээр Францын "Орано" компанитай Хөрөнгө оруулалтын гэрээ байгуулсан. Асман лам, хурган фашист, босоо хөхдөгүүд, шантаажны тэрбумтнууд, мояа, ояа, Отгонууд энэ төслийг ихээхэн эсэргүүцээд л яваа. Эрчим хүчний салбарын алуурчид нь тэд мөн. Эмгэнэл нь тэдний үгээр тархиа угаалгадаг иргэд бид юм. Бид хэний үгэнд итгэнэ, тийм л тавиланг туулна. Монголын заяа чинь л тэр дээ!