Хөндөх сэдэв: Монголын нийгмийн АРХАГ ТҮГШҮҮР!

Сэтгэцийн эрүүл мэнд нь хувь хүний сайн сайхан байдал төдийгүй нийгмийн тогтвортой байдал, эдийн засгийн бүтээмж, улс төрийн итгэлцэлтэй салшгүй холбоотой ойлголт юм. Монгол Улс сүүлийн гучин жилд нийгэм, эдийн засгийн огцом шилжилт, зах зээлийн эдийн засагт дасан зохицох үйл явц, хотжилт, орлогын тэгш бус байдал, мэдээллийн орчны хэт ачаалал зэрэг олон хүчин зүйлийг зэрэг туулж ирсэн нь хүн амын сэтгэцийн эрүүл мэндэд удаан хугацааны дарамт үзүүлсэн. Ийм нөхцөлд сэтгэцийн эмгэгийг зөвхөн хувь хүний сул тал, эсвэл эмнэл зүйн асуудал гэж үзэх нь учир дутагдалтай бөгөөд тэдгээрийг нийгэм, улс төрийн орчны огтлолцолд шинжлэх шаардлага улам бүр нэмэгдэж байна.

Монголчуудын дунд хамгийн түгээмэл илэрч буй сэтгэцийн эмгэгүүдийн нэг нь сэтгэл гутрал юм. Ажилгүйдэл, өрхийн санхүүгийн тогтворгүй байдал, архины хэрэглээ, гэр бүлийн зөрчил, ирээдүйн талаарх тодорхойгүй байдал зэрэг нь сэтгэл гутралын эрсдэлийг нэмэгдүүлдэг гол хүчин зүйлс болдог.

Ялангуяа хот суурин газарт амьдарч буй дунд насныхны дунд архаг стресс, нийгмийн хүлээлт ба бодит боломжийн зөрүүгээс үүдэлтэй сэтгэл гутрал элбэг ажиглагддаг. Үүнтэй зэрэгцэн түгшүүрийн эмгэгүүд, түүний дотор ерөнхий түгшүүр, нийгмийн түгшүүр, нойргүйдэл өргөн тархсан хэвээр байна. Улс төрийн тогтворгүй байдал, эдийн засгийн савлагаа, сонгуулийн үеийн туйлшрал, хэвлэл мэдээллийн орчны сөрөг мэдээлэл нь иргэдийн түгшүүрийн түвшинг тогтвортой нэмэгдүүлж байгааг судлаачид онцолдог. Судлаач Д.Батжаргал тогтворгүй нийгэмд амьдарч буй иргэд ирээдүйгээ урьдчилан таамаглах боломж хязгаарлагдсанаар архаг түгшүүрт өртөх магадлал нэмэгддэг хэмээн тэмдэглэсэн нь Монголын нөхцөлд бүрэн нийцэж байна.

Монгол Улсад архины хэт хэрэглээ болон бодисын хэрэглээтэй холбоотой эмгэгүүд нь сэтгэцийн эрүүл мэндийн ноцтой асуудлын нэг хэвээр байна. Архины хамаарал нь зөвхөн донтох эмгэг бус, сэтгэл гутрал, түгшүүр, гэр бүлийн хүчирхийлэл, амиа хорлох эрсдэлийг нэмэгдүүлэгч суурь хүчин зүйл болдог. Нийгмийн стрессийг даван туулах соёлын буруу механизм хэлбэрээр архи хэрэглэх хандлага нь улс төрийн итгэл алдагдах, нийгмийн шударга ёсонд итгэх итгэл сулрах үед илүү тод илэрдэг. Үүний нэг ноцтой үр дагавар нь амиа хорлох зан үйлтэй холбоотой эмгэгүүд юм. Монгол Улс амиа хорлолтын түвшингээрээ олон улсын дунджаас өндөр хэвээр байгаа нь сэтгэцийн эрүүл мэндийн тогтолцоонд бодит сорилт тулгарч байгааг харуулна. Ялангуяа залуучуудын дунд сэтгэл гутрал, архины хэрэглээ, нийгмийн дэмжлэг сул байх нь амиа хорлох эрсдэлийг нэмэгдүүлдэг хүчин зүйлс болж байна. Судлаач С.Нарантуяа амиа хорлолтыг хувь хүний сул тал бус, харин нийгмийн дэмжлэгийн системийн алдагдлын илрэл гэж дүгнэсэн нь асуудлыг бүтэцчилсэн түвшинд ойлгох шаардлагатайг харуулж байна.

Нийгэм, улс төрийн орчныг сэтгэцийн эрүүл мэндтэй уялдуулан авч үзвэл, Монголын нийгэмд ажиглагдаж буй тодорхой бус байдал, авлигын талаарх олон нийтийн ойлголт, институцэд итгэх итгэл сулрах явдал нь иргэдийн сэтгэл зүйд далд боловч удаан хугацааны нөлөө үзүүлдэг.

Улс төрийн үйл явцад идэвхтэй оролцох хүсэл буурах, ямар ч зүйл өөрчлөгдөхгүй гэх арчаагүй байдал нь сэтгэл гутрал, түгшүүрийн суурь хандлагыг бий болгодог. Энэ нь улмаар нийгмийн оролцоо буурах, иргэний идэвх суларч, нийгмийн итгэлцэл улам дордох сөрөг мөчлөгийг үүсгэдэг.

Дээрх нөхцөл байдлыг нэгтгэн дүгнэвэл, монголчуудын дунд түгээмэл илэрч буй сэтгэцийн эмгэгүүд нь дан ганц эмнэл зүйн шалтгаантай бус, нийгэм, улс төрийн орчны тогтворгүй байдал, эдийн засгийн баталгаагүй байдал, иргэдийн ирээдүйдээ итгэх итгэл сулрахтай салшгүй холбоотой байна. Иймд сэтгэцийн эрүүл мэндийг сайжруулах бодлого нь зөвхөн эмчилгээ, оношилгоонд төвлөрөх бус, нийгмийн шударга ёсыг бэхжүүлэх, засаглалын ил тод байдлыг нэмэгдүүлэх, иргэдийн оролцоог дэмжих цогц арга хэмжээнд суурилах шаардлагатай. Сэтгэцийн эрүүл мэнд бол хувь хүний асуудал бус, нийгмийн хөгжлийн чанарын чухал үзүүлэлт бөгөөд түүнийг үл ойшоох нь нийгмийн тогтвортой ирээдүйд бодит эрсдэл дагуулна.

Ашигласан материал
World Health Organization. Mental Health and Development. WHO Press.
Patel V., et al. Global Mental Health: Principles and Practice. Oxford University Press.
Нарантуяа С. Монгол дахь амиа хорлолтын нийгмийн хүчин зүйлс. УБ, 2018.
Батжаргал Д. Нийгмийн шилжилт ба сэтгэцийн эрүүл мэнд. УБ, 2020.