Төсвийн дампуурал: Монголд соёлын төв 344 байна

Монгол Улс  өнөөдөр 344 соёлын төвтэй. Үүний 334 нь сумын соёлын төв. Өнгөрсөн 10 жилийн хугацаанд 301 суманд шинээр соёлын төв барьсан аж. Харамсалтай нь, энэ хэрээр Монголд соёлжсонгүй, эсрэгээрээ төсвийн хулгай гаарсан байна.

Соёл, спорт, аялал жуулчлал, залуучуудын сайд Ч.Ундрамын 2026 оны төсвийн багцад соёлын төвийн 22 барилгын санхүүжилт багтсан. 2020-2024 онд эхлүүлсэн дүүрэг, сумын соёлын төвүүдийн барилгын анхны өртөг нь 86.1 тэрбум төгрөг. Гэхдээ заримынх нь анхны өртөг гурав дахин нугарчээ.

Тухайлбал, Төв аймгийн Баянжаргалан сумын Соёлын төвийн барилгын анхны өртөг 1.2 тэрбумаас 3.6 тэрбум төгрөг, Дорнод аймгийн Булган сумынх 1.6 тэрбумаас 3.2 тэрбум төгрөг болж өссөн байна. Инфляц, барилгын материалын үнийн өсөлт гэхээсээ төсвийн сахилга баттай холбоотой. Харамсалтай нь, сумын Соёлын төв  нь Соёлын тухай хуульд заасан соёлын боловсрол олгох, соёл мэдээллийн төв байх анхан шатны байгууллагын үүргээ биелүүлж чаддаг уу. Эсвэл төсвийн цоорхой, тогтмол дарамт учруулдаг урт хугацааны зардал болсон уу гэдгийг бодитойгоор харах хэрэгтэй болсныг доорх тоо баримт илтгэж байна.

Парадокс: Эрчим хүч үү, соёлын төв үү?

Хөвсгөл аймгийн Цагааннуур сумын сургууль хэдхэн өдрийн өмнө халаалтгүй болж, хүүхдүүд өвлийн хувцастай хичээллэж байгаа тухай сумын иргэн сошиалд бухимдлаа илэрхийлсэн. Гэтэл тус аймгийн Галт суманд 5 тэрбум төгрөгийн өртөгтэй Соёлын төв барих төсөл хэрэгжиж байгаа. Хэдийгээр Хөвсгөлийн хоёр захад байгаа сум ч гэлээ хүүхдүүд сурах гэж даарч байхад томчууд бүжиг эргэх нь төрийн зөв бодлого мөн үү.

Өнгөрсөн долоо хоногийн хэт хүйтрэлийн үед “ДЦС-IV”ТӨХХК-д гарсан гэмтлийн улмаас 1.6 сая хүнтэй хот цахилгаан, дулаангүй болох шахсан. “ДЦС-IV” ТӨХХК-ийн ерөнхий инженер П.Болдбаатарын хэлснээр 2018 оноос хойш нэг зуух шинээр барих хүсэлт гаргажээ. Шинэ зуух ТЭЗҮ-гээр 2019 онд $75 сая өртөгтэй байсан бол 2024 онд 90 сая ам.долларт хүрсэн гэж байв.

Өнөөдрийн ханшаар тооцвол $90 сая гэдэг нь 315 тэрбум төгрөг болох нь. Тэгвэл 2020 оноос эхлүүлсэн 20 гаруй Соёлын төвийн анхны өртөг 87 тэрбум төгрөг байгаа юм. Үнэндээ, дулаан, цахилгааны аюулгүй байдлыг хангах стратегийн шийдвэрийнхээ өмнө улс төрчид маань улс төрийн богино ашиг сонирхлоор Соёлын төвийн сонголт хийчихсэн.

Европын холбооны санхүүжилтээр хийсэн Соёлын салбарын төсвийн зарлагын шинжилгээнд 2010-2023 онд 639 тэрбум төгрөгийн хөрөнгө оруулалтын төсөв батлагдаж, 500 гаруй төсөл арга хэмжээ хэрэгжүүлсний 60 хувь нь Соёлын төвийн барилга. Давхардсан тоогоор он дамжуулан 906 төсөл арга хэмжээ санхүүжүүлсний 555 нь Соёлын төвийн барилга гэх баримт байна.

Барилгын үргэлжлэх хугацаа дунджаар 4.4 жил бөгөөд 10 жилийн хугацаанд 333 сумын Соёлын төвийн барилгын 90 хувийг шинэчилсэн гэнэ.  Эндээс Соёлын төвийн барилга барих нэрээр хэрхэн төсөв өсгөж, барилгын компаниудыг “усалж” байсныг харж болно.

Хамгийн өндөр өртөгтэй соёлын үйлчилгээ

2022 онд соёлын салбарын урсгал зардлын 35.9 хувийг сумын соёлын төвүүдэд хуваарилжээ.  Өөрөөр хэлбэл, Соёлын сайдын багцаас Соёлын төвүүдийн урсгал зардалд 30.5 тэрбум төгрөгийн санхүүжилт олгосон байна.

Мөн орон нутгийн төсвөөс санхүүжүүлсэн 19.2 тэрбумын 17.9 тэрбум  төгрөгийг түлш, халаалтын зардалд зарцуулжээ. Хачирхалтай нь, өнгөрсөн 10 гаруй жилийн хугацаанд Монгол Улс 301 соёлын төвийн барилга шинээр барьсан атлаа ажилчид нь огт нэмэгдээгүй.  344 соёлын төвд 2399 хүн ажилладаг гэхээр нэг суманд 5-7 хүнтэй үйл ажиллагаа явуулдаг.

Тухайлбал, Дархан-Уул аймгийн Хонгор сумын Соёлын төвд 7 хүн ажилладаг. 2023 оны төсөв нь 98 сая төгрөг байсан. Улсын төсвөөс 52 сая төгрөг, орон нутгийн төсвөөс 56 сая төгрөгөөр санхүүжилт авсан. Оны эхний 8 сарын байдлаар үйл ажиллагаанаас 2.2 сая төгрөг олсон. Сард бичиг хэргийн зардалд 7225, шатахууны зардалд 25 мянган төгрөг олгодог. Соёлын яаманд 2024 онд 1.3 тэрбум төгрөгөөр шинэ Соёлын төв бариулах санал хүргүүлсэн гэж байгаа. Ингээд тооцохоор сумын соёлын төвүүд нь хамгийн өндөр өртөгтэй соёлын үйлчилгээ үзүүлдэг гэдгийг хүлээн зөвшөөрөх хэрэгтэй. Өнөө цагт Монголоос өөр соёлын төвийг мөөг шиг "тарьдаг”  улс бий гэж үү.

 Л.Оюун-Эрдэнийн засгийн баярхал

Л.Оюун-Эрдэнийн Засгийн газраас Соёлын салбарт харамгүй төсөв хуваарилсан байдаг. Тухайлбал, 2024 онд Соёлын яаманд 402 тэрбум, 2025 онд 552 тэрбум төгрөгийн төсөв баталж өгсөн байдаг. Харамсалтай нь, энэ төсвийн багагүй хувь нь сумын соёлын төв болжээ. Дэлхийн улс орнуудад ч төсвийн зардлаар соёлын төв барьдаг. Гэхдээ манайх шиг жижиглэдэггүй.  Монголд том хэмжээний соёлын төв барьсан жишээ бараг үгүй. Оросын санхүүжилтээр бариулсан ганцыгаа ч олигтой арчилж чаддаггүй.

Европын орнуудад 2008 оны санхүүгийн хямралаас хойш Соёлын төвүүдийг хувийн хэвшилд шилжүүлсэн байна. Ингэснээр үйл ажиллагаа нь шинэчлэгдэж, орчин үеийн төсөл хөтөлбөрүүд хэрэгжиж, санхүүгийн хувьд ашигтай ажиллах болсон гэнэ. Харин манайд сумын соёлын төв бүжиг зохиохоос хэтрэхгүй. Сонгуулийн жилд л хүн амьтнаар дүүрдэг гэхэд хилсдэхгүй. Хоцрогдсон, хязгаарлагдмал. Соёлын бодлого гэдэг бетон цутгахын нэр биш. Манай Соёлын төвүүд тухайн орон нутагтаа соёлыг тарьж, хөгжүүлж байгаа юу гэвэл түүн шиг худлаа зүйл үгүй.